Buat Rua Importante ba Nasaun

0
113
Kampus Universidade Dili

DILI, (TATOLI) Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak konsidera katak ita-nia esforsu no Nasaun nia esforsu mak moris di’ak maibé atu hetan moris di’ak iha buat rua importante.

Perante akadémiku no profisionál komunikasaun sosiál sira, iha Kampus UNDIL, Mascernhas, Dili, foin lalais ne’e Prezidente akresenta buat rua ne’e mak rekursu Nasaun nian tenke fahe di’ak, oportunidade tenke ba ema hotu no reforsa ita-nia identidade.

Dahuluk, rekursu nasaun nian fahe la di’ak, munisípiu balun iha, balun lae. Balun iha oportunidade, balun lae. ne’e problema boot, ita la la’o.

Xefe Estadu ne’e kompara, bainhira halai taru, hahú ne’e balun hela ketak ona tanba seidauk hamriik liña hanesan. Halai taru, ida kotuk lakon no dalaruma ida ne’ebé ikus uluk sempre luta maka’as liu.

Ida hela iha kotuk sei dehan, afinál ha’u-nia luta saugate de’it tanba luta maka’as maibé la hetan buat ida. Grupu ida mak iha oportunidade. Ne’e primeira kestaun.

Segundu, saida mak ita tenke halo? Reforsa ita-nia identidade kulturál, reforsa ita-nia identidade kultura ne’e hola parte iha ita-nia ábitu relijiaun, ita-nia lisan, ita-nia uma lulik sira, ita-nia hatais, ita-nia hahalok, ita-nia lian, ita halo reforsu ida ne’e.

Tanba iha mundu globalizadu iha mós problema, ne’e mak deskarakterizasaun sosiedade. “Se ita la reforsa ita nian signifika ita bele hetan nova invazaun”, salienta.

Invazaun foun ne’e, tuir nia, la’ós nasaun ida mak mai invade fali maibé nia hahalok mak mai invade.

Aspetu tolu presiza investe atu hetan futuru ida, hakarak hetan bele hetan i la’ós fásil. Tenke kompete ho ema. “Iha ka lae ita sai país ida ne’ebé sai esquesidu (haluha)? Sai atrazadu, iha ka lae risku ida ne’e? iha posibilidade atu bele monu ba ida ne’e. Atu evita ida ne’e, saida mak ita tenke halo? Iha ne’e mak ita sei ko’alia kona-ba estudante nia papel, edukasaun”, haklaken.

Edukasaun sei iha problema barak? Klaru iha avansu, avansu sira ne’e presiza esforsu. Serbisu mate aan mak konsege hetan ida ne’e. Podia la’o, karik investe maka’as iha edukasaun.

Iha rejiaun, investimentu ba  edukasaun entre 10 ba leten, iha nível Azean, ita-nia cinco, seis iha PIB (Produtu Internu Brutu), Orsamentu Jerál Estadu (OJE), iha 2012 to’o mai 2017, orsamentu jeral estadu, besik juta rihun ualu resin, iha juta rihun ualu resin ne’e, só juta atus lima mak ba edukasaun ba Timor laran tomak. “Ne’e ki’ik ida, ki’ik demais,” salienta tan.

Timor-Leste nu’udar Nasaun terseiru mundu, hakarak produz ema ho kualidade ho hanoin primeiru mundu, halo investimentu. “Edukasaun dalan ida para ita bele kompete ho sira seluk”, reforsa.

Prezidente eleitu iha 2012 ne’e haklaken tempu ohin loron maior parte vida alunu nian ne’e mak peskiza no estuda. Profesór sai fali elementu ida komplementár de’it ona, nia fó materia ba estuda, nia orienta kompara ho sira nia tempu katak susesu ne’e relasaun entre profesór no estudante.

“Ne’e esforsu estudante buka sabedoria (matenek) hodi ba estuda iha ne’ebé mak bele aumenta, bele ajuda. Tempu ba tempu métodu estuda la hanesan satan mundu ida ohin ne’e teknolojia, husi tinan 15 to’o 30 iha ona asesu ba internet”, esplika.

Prezidente Repúblika konklui hodi tenik tan katak esforsu, Nasaun nia esforsu mak ba moris di’ak. Atu moris di’ak fahe rekursu nasaun no oportunidade hanesan ba ema hotu nomós reforsa ita-nia identidade.

Jornalista: Rafy Belo

Editora: Rita Almeida

HUSIK IDA HATÁN